سمجهاڻي

(سالڪ) تون تَرڪ ڪرڻ واري رسم (جنھن مطابق جيڪي ڪجهہ پاڻ وٽ هجي سڀ ڏيئي، لاطمع ٿي وڃ) جو بہ خاتمو ڪر. ائين وڃڻ واري رسم کان بہ وڃ يعني ان کي بہ ڇڏي ڏي. (سلوڪ جي راھ ۾ فناءَ الفنا جو مقام). انهيءَ مقام جو اهوئي اشارو يا سمجهاڻي آهي، جيڪو تون پهريائين پاڻ چڱيءَ طرح ٻڌي سمجهي ۽ پوءِ ڪنھن ٻئي کي ٻڌائڻ (واقف ڪرڻ) جي ڪوشش ڪر.
[هن بيت جو بنيادي خيال مثنوي روميءَ جي ڪيترن ئي شعرن ۾ نظر اچي ٿو، بلڪہ اهو روميءَ جي فڪر جو خاص پھلو آهي تہ هو شين جي سمجهاڻي انهن جي ضد يا مخالف تي روشني وجهڻ سان ڏئي ٿو. مثلاً روشني ۽ اوندھ، خشڪي ۽ آلاڻ، انڌو ۽ سڄو، جز ۽ ڪل، صورت ۽ بي صورت، رنگي ۽ بيرنگي، ڏينھن ۽ رات، چون ۽ بيچون وغيرہ.
تَرڪ جي باري ۾ هو دفتر ڇھين ۾ هن ريت سمجهاڻي ڏئي ٿو.
از کجا جوئيم علم؟ از ترک علم،
از کجا جوئيم سلم، از ترک سلم.
(دفتر ششم، ب- 828)
معنيٰ: اسان (اصلي) علم ڪٿان حاصل ڪريون؟ پاڻ ئي جواب ڏئي ٿو، هن علم (ظاهري) کي ترڪ ڪرڻ سان. دوست جي محبت ڪٿان حاصل ڪريون، جواب آهي تہ هن (دنيا جي) محبت ترڪ ڪرڻ سان. ٻئي هنڌ هينئن چوي ٿو:
چون ز ’ساعت‘ ساعتي بيرون شوي،
چون نمايد، محرمِ بي چون شوي.
(دفتر سوم، ب-2075)
معنيٰ: جڏهن تون ’لمحي‘ مان لمحي لاءِ ٻاهر نڪري ايندين يا جڏهن ’چون‘ ڪيئن واري ڪيفيت مان نڪرندين، تڏهن ’بي چون‘ واري هنڌ پھچندين.
آخر ۾ چوي ٿو تہ ترڪ ڪرڻ جي معنيٰ راحت ۽ آرام آهي ۽ ان کان پوءِ بقا جو پيالو پي بقا حاصل ڪر]

[ شارح: ڊاڪٽر عبدالغفار سومرو ]